Çizgi Filmler: Bir Gastrokültürel Aktarım Aracı Olabilir mi?

Kültür emperyalizmi ya da kültürel emperyalizm kavramı esasında Frankfurt Okulu düşünürlerinin ileri sürdükleri ‘kültür endüstrisi’ kavramıyla ilişkili bir kavram. Frankfurt Okulu’nun önde gelen düşünürlerinden Max Horkheimer ve TheodorAdorno’nun kitle kültürü kavramı yerine kültür endüstrisi kavramını kullanmalarıyla bu kavram, okulun genel görüşlerini ifade eden ana kavramlardan biri haline geliyor. Bu düşünürlere göre kültür endüstrisi, “kitle iletişiminin bir iş/ticaret olduğunu ve ekonomik ve siyasal güçler tarafından ve güçlülerin çıkarları için kültür propagandası yaptığını açıkça ima” ediyor. (Erdoğan, 2014: 273). Bu düşünürlere göre medya, kültür endüstrisinin bir propaganda aracı ve kültür endüstrisini elinde bulunduran kesimler kendi çıkarları doğrultusunda kültürel ürünleri üretiyorlar. 

Bu yazıda özellikle küçük yaş gruplarına hitap eden bir medya iletişim kanalı olan çizgi film kuşağı çocuk dizileri ve son yıllarda popülerliği gittikçe artan anime filmleri üzerinden kültürel kodların gastronomi ile harmanlanarak toplumların üzerinde birer yumuşak güç olarak kullanılmasına ilişkin geçmişten günümüze bir seçki üzerinden irdelemek istedim. Öncelikle 90’lı yıllarda çok az sayıda çekilmiş olan unutulmaz çizgi dizi kuşaklarından örneklere bakacak olursak, o dönemde bile gelişmiş ülkelerin kendi kültürel kodlarını gastronomik öğeler üzerinden aktarıldığını fark edebiliyoruz. O dizilerdeki kahramanların tüketim alışkanlıkları veya belli bir bölgenin gıdalarına özendirme, merak ettirme ve hatta yüceltme olarak film karelerine karşılaşılabilmekte. İlk olarak Heidi, Garfield, Sunger Bob  Kare pantolon , Ricky and Morty  ile başlarsak:

Çizgi Filmler Üzerinden Bir İnceleme

Heidi

Ratatouille

2007 yılı tarihli bilgisayar animasyon filmi. Bu filmi gastronomi açısından akılda kalıcı kılan ise ünlü Ratatuy yemeğinin yemek yapmaya meraklı bir fare tarafından hazırlanıp ünlü bir gurmeye ikram edilmesi! Ratatuy filminin hemen hemen her sahnesi ağız sulandırıcı özelliğe sahip olmakla beraber Remy’nin hazırladığı Ratatuy yemeğine son dokunuşu ve Anton Ego’nun yemeği tattıktan sonraki verdiği tepkiler aşırı merak uyandırıcı ve iştah açıcı. Ratatuy yemeği ise aslında Fransa’da 18.yüzyılda yoksul köylülerin kazan yemeklerine verilmiş addır. Sebze artıklarının bir arada kaynatılması ve yenilmesiyle yapılır. 20.yüzyılda ise Nice bölgesinde yaz mevsiminde taze sebzelerden hazırlanan yemek olarak ünlenir. Orijinal tarifte biber, domates, soğan ve sarımsak içerir. Modern dönemde bunlara patlıcan dahil edilmiştir. İşte tüm bu bilgiler bizi film boyunca Fransız kültürüne aşina eder ve kültürel bir yansımayı tarif ediyor.

Howl’s Moving Castle

Hayao Miyazaki’nin 2004 tarihli Japon animasyon filminde senaryo gereği karakterlerin batı kültüründen fiziki özellikler sergilemesine paralel olarak iştah açıcı bir kahvaltı sahnesinde ve bir çay partisi sahnesinde batı kültürüne ait gastrokültürel yansımalar görülüyor. Avrupa kültürünün Francola ekmeğinin peynirle bütünleştirilmesi yine kültürel bir yansımadır diyebiliriz. Hayao Miyazaki’nin  tok insanı bile acıktıran iştah açıcı, pastırma-yumurta sahnesi  batı kültüründe çok popüler olan bir öğün  bacon-yumurta ikilisini hatırlatıyor.

Bu örnekler ışığında  genel bir değerlendirme yapmak gerekirse; kitle iletişim araçları ile sinema eserleri  aracılığıyla çocuklara kültür aktarımı yapılmasına imkan veriyor. Özellikle gelişmiş Batılı ülkelerinde nitelik ve nicelik açısından güçlü  medya şirketleri bulunmakta ve bu şirketlerin ürettiği ulus aşırı üne sahip çizgi filmler Üçüncü Dünya ülkelerinde yayınlanıyor ve çok etkili olabiliyor. Gastrokültürel bağlam üzerinden ilişkilenmeler, toplumların yemek kodları üzerinden yansımalar bolca görülüyor. Özellikle yemek kültürünün devamlılığı ve özendirilmesi önemseniyor. Görüldüğü üzere çizgi filmler hem bir propaganda aracı hem de gelecek nesillerin yetiştirilebilmesi ve yerel kültürel değerlerin korunabilmesi bakımından bir tür kültürel aktarım aracı olarak kullanılabiliyor.

Kapak Fotoğrafı: Garfield

İlginizi çekebilir: Sine Magger’dan Miyazaki Filmleri ve Studio Ghibli