Medea Material: Medea’ya Postmodern Bir Dokunuş

Heiner Müller’in kendi metinleri hakkında sarf ettiği “Hemen her cümle buz dağının sadece suyun üzerinde kalan kısmını gösterir. Ve aşağıda ne olduğu kimseyi ilgilendirmez. Sonra tiyatrocular dalgıç kıyafetlerini giyip dalarlar, buz dağını incelerler veya kendi buz dağlarını yaratırlar.” sözü, bu oyun özelinde kendisini güçlü bir şekilde hissettiriyor. Metni, seyirciyi her geçen dakika daha da etkisi altına alan bir hülyaya dönüştüren oyun; sözlü anlatım, bedensel anlatım figürleri ve ses, ışık, multimedya, dekor-sahne tasarımının muazzam bir atmosfer sunduğu prodüksiyonu sayesinde algılaması kolay olmayan fakat yaşattığı deneyim sayesinde paramparça ettiği kalıpların dışında bir dünyaya davet ediyor. Oyunun çevirmeni Hilal Ceylan “Müller, hem İkinci Dünya Savaşı Nazi dönemini görmüş hem de ülke bölündükten sonra Doğu Almanya’da rejimin baskıcı uygulamalarını yaşamış olan bir yazar. Ve tüm bu geçmişi, sömürgeci sistemi, doğa tahribatını Medea miti, özellikle de kadın figürü üzerinden yorumluyor.” ifadesiyle oyunun ana omurgasını da ortaya koyuyor.

Metnin zengin imgelerle dolu bütünlüğü içinde giderek büyüyen edebi göndermeler, Müller’in kendi metinlerinden veya başka metinlerden alıntılar, rüyalar ve anılardan parçalar içeren oyundaki “Ben”in kolektif olduğunun altı çizilirken savaşın hiç durmadığı ve giderek her yanımızı sardığı bir dünyanın korkunç yüzünü de bizlere sunuyor. Mitolojik trajedisiyle bildiğimiz Medea’nın durduğu pozisyonu postmodern bir perspektife sahip süzgeçten geçirerek içsel dönüşümlerini ve içinden fırtınalar kopan duygusal çalkantısını derinlemesine incelerken Ayşe Emel Mesci de bu metni, zaman ve mekân kavramlarının birbiri içinde kaybolup belirsizleştiği bir estetik eşliğinde oldukça karanlık bir görünümle sahneye taşıyor. Fakat metni bu ele alış biçimi anlatının çeşitliliğini öylesine derinden etkiliyor ki seyircinin aklını başından alacak derecede güçlü bir sanatsal doz, dakika dakika vücudumuza zerk ediliyor.

Oyunun görsel açıdan harikalar yaratan ve imkânları sonuna dek zorlayan yapısına dair sahne ve dekor tasarımcısı Murat Gülmez’in bu estetiğe ulaşmak için projeksiyon yüzeyleriyle zenginleştirilmiş bir yapı üzerine kurdukları tasarıma dair şu sözleri her şeyi fazlasıyla açıklıyor: “Bu yüzeyler, oyunun çok katmanlı anlatısına görsel bir derinlik kazandırıyor. Geleneksel boşluk kullanımından kaçınılarak, her bir alan işlevsel bir parça olarak yapılandırıldı. Sahnenin mimarisi, mapping sisteminin yardımıyla görsel anlatımı güçlendiren bir tasarım anlayışıyla şekillendi.”

İnsanlığın karşı karşıya olduğu küresel tehlikeleri, yaşadığı travmaları mitolojinin içine tarihi, anıların içine ise rüyaları dahil ederek aktaran Medea Material’de oyunu harikalar yaratan oyunculuğu ile ayrı bir seviyeye taşıyan Sükûn Işıtan’a da kocaman bir parantez açmak gerekiyor. 60 dakikalık oyunda ilk andan itibaren sahneyi her saniye daha da dolduran ve bittiği an sahnenin sınırlarından salonun her noktasına taşan oyunculuğu ile büyüleyen Işıtan, rolünün hakkını kat kat fazlasıyla veriyor. Şunu açıkça söylemeliyim ki Medea Material klasik oyun izlemeye alışkın seyirci için zorlayıcı bir yapı ve aykırı bir anlatıma sahip. Bu yüzden oyunu çok seven veya içine hiçbir şekilde dahil olamayan şekilde iki ayrı uç seyirci profilini açığa çıkaracağı aşikar. Evet belki de sahneye koyduğu anlatımı cümlelere dökmek kolay değil fakat yenilikçi ve özgün anlatım teknikleriyle örülü bir yapım izlemek isteyen seyirci için son yıllarda yapılmış en cüretkar işlerden biri olmuş. Israrla gidilip görülmesi taraftarı olup bu deneyimi bir kez olsun yaşayıp bittikten sonra dahi etkisinden kolay kolay çıkamayacağınız duygular arasında savrulmanızı öneririm.

Oyunun rejisini üstlenen Ayşe Emel Mesci’nin Heiner Müller’in kendisine yapıştırılan etiketlere hep meydan okuduğunu, dünya ve dünya hakkındaki algısı değiştikçe görüşlerinin de değiştiğini ifade ettiğini belirttiği ifadelerine de yer vererek değerlendirmemi noktalamak isterim: “1991’de Marsilya’da, Toursky Tiyatrosu’nda Uluslararası Akdeniz Tiyatro Enstitüsü tarafından düzenlenen bir toplantıya katılmıştım. Konu, çağımızda trajedi yazımı, konuşmacı Heiner Müller’di. Şöyle bir cümle kurdu: ‘Aslında çağımız trajedi çağı, ama trajedi yazılmıyor artık, trajedi yazarı çıkmıyor. Bu nedenle, dönüp dönüp eski trajedileri günümüze taşıma gereksinimini duyuyoruz.’ Evet, Heiner Müller’in yazarlık sürecinde eski trajediler gerçekten önemli bir yer tutar. Antik metinlerin, Shakespeare’in metinlerinin içinden defalarca kendi bakışı, deneyimleri, anıları, yaşamıyla birlikte geçmiştir. Dünyamızın ve insanın durumunu, dertlerini, sefalet ve çıkmazlarını bu metinleri kendi ‘imgeler/görüntüler tiyatrosu’ anlayışıyla ele alarak anlatmıştır. Medea Material adıyla sahneye taşıdığımız Yağmalanmış Kıyı Medea–Material Argonotlu Manzara da bu oyunlardan biri. Temelini Euripides’in Medea’sı oluşturuyor. Ama bu sadece bir temel. O temelin üzerinde, ‘Konu ne olursa olsun ben kendi çağdaş bağlamımda, örneğin DDR’deki [Doğu Almanya olarak bilinen Demokratik Almanya Cumhuriyeti] Kolhis merakı [Antik Yunan mitolojisindeki Kolhis Krallığı] hakkında yazarım’ diyen Müller mitoloji, tarih, anılar, rüyalar, metinler arası dolaşmalarla dokuduğu parçalı bir dünya kuruyor.”

Kapak Fotoğrafı: Fatih Yılmaz

İlginizi çekebilir: Halil Şimşek’ten Nora (Bir Bebek Evi)